دکتر نیره توحیدی در کانون کتاب تورنتو: « جنبش زنان هم در ایران و هم در جهان عقب رفته است»!

یک هفته‌ پس از روز جهانی زنان، شهر تورنتو میزبان یکی از زنان فعال و صاحب‌نام در زمینه دفاع از حقوق و مبارزات زنان ایران بود. دکتر نیره توحیدی، استاد مطالعات زنان و جنسیت در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا و پایه گزار و مدیر فعلی «مطالعات خاورمیانه و اسلام شناسی» این دانشگاه که به دعوت دانشگاه یورک به تورنتو آمده بود، روز پنجشنبه یک سخنرانی به زبان انگلیسی در مرکز فرهنگی نور(نهاد فرهنگی-‌ مذهبی مسلمانان غیر ایرانی)، برای دانشجویان و علاقمندان به مبارزات زنان خاورمیانه ایراد کرد و روز جمعه نیزدر جلسه ماهانه کانون کتاب تورنتو سخنرانی و گفت‌و‌شنود داشت.

موضوع جلسه روز پنجشنبه دکتر توحیدی مقایسه تاریخی جنبش‌های مبارزاتی زنان در کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا بود. در این مقایسه تغییر و تحولات سیاسی اخیر در کشورهای تونس و مصرو نقش زنان در این تحولات و شباهت‌ها و تفاوت‌های آن با مبارزات زنان در کشورهای ترکیه و ایران محور اصلی بحث و گفت‌و‌گو قرار داشت.

در جلسه کانون کتاب تورنتو اما سخنرانی دکتر نیره توحیدی در باره «تلاش‌های زنان ایران برای کسب حقوق شهروندی» بود که با شرکت گروهی از علاقمندان بحث‌های کانون کتاب برگزار شد.



آگهی

دکتر توحیدی در آغاز سخنان خود گفت که صحبتش مروری مختصر و افقی در مورد تقریبا 100 سال تاریخ مبارزات زنان در ایران در جهت حقوق مدنی و انسانی خودشان است که از کجا شروع کرده‌اند و حالا کجا هستند. وی گفت:»سعی می‌کنم به عاملیت زنان در طی تاریخ ایران از زمان مشروطه به بعد اشاره کنم. زنان بعنوان مادر، دختر، همسر و عضوی از خانواده که بویژه در فعالیت‌های بازتولید بیولوژیک و فرهنگی و اجتماعی نقش بازی می‌کنند. اینکه زنان در اقتصاد و بازارکار و همچنین بعنوان شهروند نقش بازی کرده‌اند».

به گفته دکتر توحیدی:» زنان در زمینه شهروندی امکانات برابر ندارند که بتوانند فعالیت‌ و ظرفیت کامل خودشان را ارائه دهند. چرا که عمدتا روی نقش مادری، همسری، خواهری و غیره آنان تاکید شده است. زنان در عین حال بعنوان آموزگاران هم نقش بسیار مهمی بازی کرده‌اند. بخش بزرگی از آموزگاران ایران در همه سطوح زن هستند و در عرصه‌های دیگر فرهنگ آفرینی مانند روزنامه‌نگاری، ادبیات، هنر و سینما و غیره هم نقش دارند. و چون نمی‌شود همه این عرصه‌ها را در یک جلسه مرور کرد تمرکز من فقط بر حقوق مدنی و انسانی زنان است، چرا که به نظرم دغدغه همه ما مسئله دموکراسی، قانون‌مداری و رفاه در ایران است و بدون حقوق برابر و مشارکت مساوی زنان در عرصه‌های مختلف نمی‌توانیم جامعه‌ای دموکراتیک و پیشرو داشته باشیم. زنان نمی‌خواهند جای مردان را بگیرند و یا زن‌سالاری را به جای مرد‌سالاری بگذارند و مانند مردها بشوند. اینها همه بدفهمی از مسئله زنان است. زنان می‌خواهند مثل انسان و شهروند کامل با آنها رفتار شود و وجودشان در جامعه به جنسیت و یا تعریفی که جامعه و مردان از آنها دارد تقلیل داده نشود.»

هفت دوره جنبش حقوق زنان

دکتر توحیدی در ادامه سخنان خود جنبش مبارزاتی زنان ایران را به هفت دوره تقسیم کرد.
دوران مشروطه تا دهه 1920
دوران ایجاد دولت ـ ملت مدرن از سالهای 1920 تا دهه 1940
دوران ناسیونالیسم مبارزاتی و گفتمان‌های سوسیالیستی در زمان جنبش نفت در ایران.
دوران محمدرضا شاه و تجددگرایی و مدرن سازی.
دوران اسلام‌گرایی و انقلاب اسلامی تا اواخر دهه 90 میلادی.
دوران پسا اسلامی و عبور از اسلام‌گرایی ایدئولوژیک و گرایش به واقع‌گرایی.
و سرانجام دوران پوپولیسم احمدی‌نژادی تا حالا.

دکتر توحیدی گفت که بطورکلی فرهنگ سیاسی ایران تحت نفوذ کشورهای مجاور و کشورهای غربی بوده است. بخصوص جنبش زنان ایران تحت تاثیر مبارزات ترکیه و مصر بوده است. البته عصر روشنگری و گفتمان و تحولاتی که از همان آغاز جنبش مشروطه در آن زمان‌ها در روسیه و ژاپن شروع شد در ایران تاثیرگذار بود. در عین حال جنبش زنان در ایران ریشه‌ها و الهام بومی هم دارد که می‌شود به تجددگرایی ایرانی‌ها و اصلاح‌طلبی در میان دین‌گراها و اسلام‌گراها اشاره کرد و همینطور جنبش بابی که یک جنبش رفرم و اصلاح‌طلبی در درون دین اسلام بود و تاثیرات خود را هم در جنبش مشروطه و هم در جنبش زنان گذاشت. اکثر اصلاح‌طلبان اولیه در ایران وقتی با مدرنیته مواجه شدند و مناسبات سرمایه‌داری هم بتدریج در ایران رشد کرد و اندیشه‌های روشنگری و لیبرالیسم و سوسیالیسم و غیره هم وارد ایران شد، خواهان این بودند که زنان هم به آموزش و مدارس نوین دسترسی داشته باشند. اما این خواسته با مقاومت نیروهای سنت‌گرا روبرو می‌شد.

دکتر نیره توحیدی همچنین گفت: «یکی از چهره‌هایی که در این زمان مطرح شد و مهم است که او را بشناسیم و نام ببریم، طاهره یا فاطمه یا زرین‌تاج قره‌العین است که نویسنده بود و نخستین زنی بود که اصلاح‌طلبی درون دین را شروع کرد و ساختارشکنی کرد در شریعت حاکم اسلامی و یکی از پیشروان جنبش بابی بود و شاید اولین زن در خاورمیانه که حجاب را از سر برداشت. بنابراین شعرهای او که بسیاری از آنها از بین رفته و حرکت سمبولیک او یک نموداری است که باید در مرور تاریخ جنبش زنان ایران در نظر گرفته شود. در دوره مشروطیت که با رواج گفتمان مدرن‌گرایی و تجدد و قانون‌گرایی روبرو هستیم، زنان طبعا اکثریت بیسواد بودند و بنوعی هنوز امت حساب می‌شدند و شهروند نبودند. اما بتدریج گفتمان قانون‌گرایی و ایجاد پارلمان و رای دادن و غیره شروع شد و زنان هم می‌خواستند در تحولات سهمی داشته باشند و در مشروطیت به‌رغم محدودیت‌ها نقش بازی کردند.»

زنان ایرانی پیشرو: به گفته دکتر توحیدی، در اولین پارلمان، زنان ایرانی به هیچ حقی نرسیدند و حتا طرح حق رای زنان با مخالفت شدید روبرو شد. حق تشکیل انجمن‌های زنان را هم برسمیت نشناختند. زنان متوجه شدند که از بالا و از طریق نخبگان جامعه به آنها ستم می‌شود و بنابراین باید یک گروه هوادار حقوق زنان بوجود بیاید. اما لازمه این‌کار سوادآموزی زنان بود چون با بیسوادی نمی‌توانستند به روزنامه‌‌ها و گفتمان‌های جدید دسترسی داشته باشند. در نتیجه خواسته‌های عمده این دوره محدود شد به مسئله بهبود وضعیت بهداشتی، دسترسی به آموزش نوین، دسترسی به مهارت‌های شغلی و از بین بردن چند همسری و خشونت‌های خانوادگی.

دکتر توحیدی از نخستین زنان زنان پیشرو در آن دوره از فروغ آذرخشی، طوبا آموزنده، روشنک نوع‌دوست، و شهناز رشدیه نام می‌برد که اولین مدارس و نشریات زنان را ایجاد کردند و در تاسیس انجمن‌های زنان نیز فعال بودند. «می‌توان گفت که اولین متن فمینیستی ایران را بی‌بی خانم استرآبادی در پاسخ به نوشته بسیار ضد زن یک مرد نوشته است که در کتابی در سال 1892 منتشر شد. زنان دیگری مانند بدرالملوک بامداد، صدیقه دولت‌آبادی و فاطمه سیاح هم فعالیت‌هایی را شروع کردند. در این میان صدیقه دولت‌آبادی نقش حساب شده و طولانی را هم در ایجاد مدارس زنان و هم نشریات زنان و هم ایجاد ارتباط‌های بین‌المللی میان جنبش زنان ایران با جنبش‌های جهانی زنان بازی کرد.»

نیره توحیدی اضافه کرد که آغازگران جنبش زنان در ایران مانند خیلی از کشورها دختران طبقات نخبه مانند نظامیان، دولت‌مردان، شاهزادگان، روحانیان و یا همسران برخی روحانیان بودند. به همین جهت اگر دقت کنید به دلیل مخالفت روحانیان با وجود مدارس دختران، اولین مدارس دخترانه در ایران همه نام‌هایی داشتند با تم ناموس و عفت. انجمن‌های زنان هم نام‌هایی چون «عفیفه» داشتند. در دوران مشروطیت ویژگی‌هایی که جنبش زنان دارد این است که معمولا یا سری هستند یا نیمه سری و یا اگر آشکار هستند خیلی زود از هم پاشیده می‌شوند و مورد حمله قرار می‌گیرند و عمر طولانی ندارند. نشریات و مدارس آنها هم همینطور. خیلی از مدارس در خانه‌ها تشکیل می‌شد. انجمن‌ها معمولا دور شخصیت یکی از این زنان امکان شکل گرفتن داشت تا حول یکی از مطالبات زنان. چون این شخصیت‌ها به خاطر حمایت‌های جانبی که از طرف خانواده یا اطرافیان داشتند این فعالیت‌ها را پیش می‌بردند.

دوران رضا شاه: به گفته دکتر نیره توحیدی، دوران رضاشاه، دوران حاکمیت آمرانه از بالا بدون مشارکت مردم یا حتا مشارکت وسیع طبقه متوسط است. منتها رضاشاه با وجود دیکتاتوری یک سری اصلاحات هم در ابعاد وسیع آن و هم در زمینه حقوق زنان و شهروندی آنان در جامعه ایجاد کرد. بویژه پس از سفر به ترکیه تحت تاثیر اصلاحات کمال آتاتورک قرار گرفت و خواست که زنان و مردان در ایران قیافه‌ها و شکل و شمایل مدرن و اروپایی پیدا کنند و زنان وارد عرصه اجتماع شوند. دانشگاه ایجاد و به روی زنان باز شد و برای اولین بار دادگاه‌های مدنی در دادگستری تاسیس شد. اما از جهتی اثرات ضد و نقیض برای زنان داشت چون برای نخستین بار شریعت رسما در قوانین مدرن وارد شد. در مورد احوال شخصیه و قانون خانواده حقوق زنان تغییری نکرد. نه چند همسری عوض شد، چون خود رضاشاه چند زن داشت، و نه حق طلاق و غیره تغییر کرد. همچنان تعریف از زنان و حقوق آنها براساس شریعت ولی این بار در درون حقوق مدنی قرار داشت. درعین حال سوادآموزی و گسترش مدارس در دوران رضاشاه جلو رفت. یکی از سیاست‌های بحث‌انگیز دوره رضا شاه مسئله کشف حجاب اجباری بود که در سال 1936 انجام شد و حتا از ژاندارم‌ها کمک گرفته شد تا روسری‌ها را به زور از سر زنان بردارند. نه تنها در شهرها بلکه حتا در روستاها سعی کردند لباس مدرن اروپایی را بپوشانند.

دوران پهلوی دوم: از نظر دکتر نیره توحیدی در دوران پهلوی دوم هم تحولات آمرانه است. انجمن‌های زنان در دوره ضعف دولت( و نه دموکراسی)، در ایران پاگرفت. اما پس از کودتا وضعیت خیلی بدتر شد و محمدرضاشاه به دیکتاتور تبدیل شد. در زمینه مسائل زنان با وجودی که بعدها حق رای به زنان داده شد، یا زنان بدست آوردند، همه فعالیت‌های زنان در یک سازمان متمرکز شد. در دوره محمدرضا شاه فمینیسم دولتی از طریق سازمان زنان در ایران گسترش یافت و قانون حمایت از خانواده و حق حضانت بوجود آمد. در سال 1963 زنان برای اولین بار در انتخابات شرکت کردند، اگر چه سابقه شرکت زنان در انتخابات به دوران پیشه‌وری می‌رسد. از جمله زنان فعال در این دوره باید از خانم مهناز افخمی نام برد که از آمریکا به ایران آمد و کارهایی کرد. دکتر مهرانگیز منوچهریان سازمان زنان حقوقدان را بوجود آورد و بعنوان سناتور لایحه اصلاح قانون خانواده را به مجلس برد. فرخ رو پارسا نخستین وزیر زن در ایران بود و ستاره فرمانفرماییان برای اولین بار در ایران مددکاری اجتماعی را باب کرد. در زمینه فرهنگ و ادبیات هم باید از فروغ فرخزاد نام برد که تاثیر فرهنگی او حتا در جنبش سبز هم وجود داشت.دکتر توحیدی در ادامه گفت که در پایان دوره پهلوی حدود 50 درصد ایران شهری شده بود. نرخ باسوادی زنان بهبود یافته بود ولی اکثر زنان بیسواد بودند. 33 درصد دانشجویان را زنان تشکیل می‌دادند. 22 زن در پارلمان بودند و 2 میلیون زن هم در بازار کار اشتغال داشتند. در سال 1977 سقط جنین در ایران قانونی شد که گام مهمی بود و حداقل سن ازدواج که در دوران رضاشاه 13 سال بود به 18 سال افزایش یافت.

دوران انقلاب و سلطه اسلام‌گرایی: دکتر توحیدی در ادامه سخنان خود در جلسه کانون کتاب تورنتو به تغییر و تحولات مسائل زنان در دوران انقلاب و پس از آن اشاره کرد و گفت: «از اولین تغییرات قانونی پس از انقلاب کنارگذاشتن قانون حمایت خانواده و تحمیل حجاب بود. در دوران پس از انقلاب در زمینه مسائل زنان هم تغییرات بسیار بد داریم و هم تغییرات بسیار خوب که به‌رغم خواست مقامات دولتی بوجود آمده است. بخشی از این تغییرات ادامه مدرن شدن جامعه است، بخشی به خاطر جهانی شدن و ارتباط با گفتمان جهانی و استفاده از تکنولوژی اطلاع‌گیری. از جمله تغییرات مثبت موضوع سوادآموزی زنان است که به صورت غیرمنتظره بوجود آمد. تشویق آیت‌اله خمینی به ورود زنان در عرصه‌های جامعه خود به خود به زنان قشرهای سنتی و زنان اندرونی اجازه داد که به جامعه بیایند و به قابلیت‌های خود آگاه شوند. اما زنان طبقه متوسط بیشترین آسیب‌ها را دیدند و بسیاری از ایران بیرون آمدند. جدا سازی جنسیتی به مناسبات مرد و زن آسیب زد. دوران جنگ به پدرسالاران کمک کرد تا موفق شوند برنامه‌ها و اهداف خود را پیش ببرند.»

به گفته دکتر نیره توحیدی در دوران رفرم و اصلاح‌طلبی زنان در انتخاب خاتمی نقش کلیدی بازی کردند. تعداد انجمن‌های غیردولتی افزایش یافت و 300 برابر شد. تفاوت در دیدگاه و گفتمان فعالیت‌های حق خواهانه در زمینه حفظ محیط زیست، وکالت و حقوق شهروندی بوجود آمد و بتدریج زنان فضای عمومی را پس گرفتند. برای اولین بار با گفتمان و ادبیات مبتنی بر جنسیت و تئوری‌های فمینیستی در غرب و کشورهای همانند در خاورمیانه و استراتژی‌های جدید ارتباط برقرار شد و مبارزات مطالبه محور شکل گرفت. برخوردها کمتر ایدئولوژیک شد و عمدتا دور خواسته‌های مشخص شکل گرفت.
دکتر توحیدی در بخش پایانی سخنان خود به دوران اخیر اشاره کرد و گفت:«متاسفانه در سال‌های اخیر هم در ایران و هم در سطح جهانی شاهد عقب رفت مبارزات حق‌طلبانه زنان هستیم. در سطح جهانی با ظهور نئولیبرالیسم و به قدرت رسیدن نئوکان‌ها در آمریکا و به‌رغم برگزاری کنفرانس جهانی پکن در سال 1995 که دست‌آورد و برنامه عمل پکن را به جهان ارائه کرد، پیشرفتی در رفع مسائل زنان نمی‌بینیم. در ایران، در دوران احمدی نژاد و سرکوب شدید زنان با موج جدید مهاجرت زنان به خارج از کشور روبرو هستیم. جنبش زنان در ایران هم به دلایل اقتصادی و هم سرکوب‌های بعد از جنبش سبز هم «تهران محور» شده و هم بطورکلی دچار سرگشتگی و بی برنامگی‌ست. به نظر من جنبش زنان در ایران راه طولانی درپیش دارد و از همه نهادهایش محروم است. با همه این احوال ما حق نداریم ناامید باشیم. من ناامید نیستم و فکر می‌کنم تحولات در ایران اگرچه بسیار مشکل و پرچالش به نظر می‌آید ولی عمق پیدا کرده و آینده از آن برابری طلبان و آزادیخواهان و روشن‌اندیشان خواهد بود.»

پس از سخنان دکتر نیره توحیدی در باره مروری بر تلاش‌های آزادیخواهانه زنان در ایران بخش پرسش و پاسخ برگزار شد.

Loading Facebook Comments ...

اولین نظر دهنده باشید

با یک کلیک در خبـــرنــامه سلام تورنتو عضو شوید!

و داغ ترین اخبار کانادا را سریعا در ایمیلتان دریافت کنید