پربازدید

ویدیو

کووید-19

شب یلدا

تایاز فخری

مقدمه
جشن شب یلدا که در تاریخ شنبه 22 دسامبر 2012 توسط گروه جشنواره تیرگان در تورنتو برگزار می شود، نزدیک است و نوشتن از اسطوره های نهان پشت جشن ها و معنای آنها، خود تبدیل به نوعی سنت شده است. در این مقاله من تلاش می کنم که از شب چله یا یلدا بنویسم. کوشش من این است که در ابتدا با معرفی کوتاهی از شب یلدا و اسطوره های این مناسبت خاص از اهمیت ذاتی و معنایی فرهنگ اصیل ایرانی پرده بردارم. سپس به تأثیر جهانی آن اشاره کنم. و در نهایت به اهمیت شب یلدا برای برگزارکننده های شب یلدا می پردازم، تا خواننده را با جنبه هایی نو و متفاوت از شب یلدا در تورنتو روبرو کنم. اینجا باید اشاره کنم که تمامی مبالغ حاصل از این جشن شب یلدا جهت کمک به جشنواره غیرانتفاعی تیرگان 2013 استفاده خواهد شد.

شب یلدا
با ظهور گسترده فرهنگ مدرن، متأسفانه تنها شمار اندکی از آيين هاي بسیار کهن ایرانی، در ذهن و فرهنگ امروز ما باقي مانده، که يکي از مهم ترين و همگاني ترين آنها مراسم «شب يلدا» ست. جشن شب چله یا یلدا، همچون بسیاری از آیین‌های ایرانی، ریشه در رویدادی كیهانی دارد. آغاز بازگشتن خورشید به سوی شمال ‌شرقی و افزایش طول روز، در اندیشه و باورهای مردم باستان به عنوان زمان زایش یا تولد دیگرباره خورشید دانسته می‌شد و آنرا گرامی ‌و فرخنده می‌داشتند و نه فقط ايرانيان، بلکه بسياري از اقوام دیگر، آن را جشن مي گرفتند.
در گذشته، آیین‌های متفاوتی در این هنگام برگزار می‌شده است كه یكی از آنها جشنی شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی كه در آن كهنسالان و بزرگان خانواده نماد كهنسالی خورشید در پایان پاییز شمرده می شدند. و همچنین خوراكی‌های فراوان، همچون انار و هندوانه و سنجد به رنگ سرخ خورشید، برای بیداری درازمدت آنان حضور داشت. از منظر نمادشناسی نمادها و رنگ‌ها، رنگ سرخ در این جشن اهمیت خاص دارد چه آنکه نشانگر گرما و به نوعی حفظ و پاسداری از خورشید است.
یلدا و جشن‌هایی که در این شب برگزار می‌شد، سنت هایی باستانی هستند که پیروان میتراییسم آن را از هزاران سال پیش در ایران برگزار می‌کرده‎اند. یلدا برگرفته از واژه‎ای سریانی است و به معنای «میلاد» است. یلدا طبق باور ایرانیان روز تولد خورشید و بعدها تولد الهه میترا یا مهر است. زمانی که ظلمات بی پایان می نماید، میترا متولد می شود و تولد او تا صبح طول می کشد. ميترا كسي است كه روشني را براي زمين به ارمغان مي آورد و خورشيد با آمدن او طلوع مي كند. این جشن در ماه پارسی «دی» قرار دارد که نام آفریننده در زمان پیش از زرتشتیان بوده است که بعدها او به نام آفریننده نور معروف شد. نور، روز و روشنایی خورشید، نیز از منظر اسطوره شناسی نشانه‌هایی از آفریدگار است در حالی که شب، تاریکی و سرما نشانه‌هایی از اهریمن.

شب یلدا به عنوان آیینی دینی و ارتباط آن با مسیحیت
بسیاری از ادیان نیز به شب چله مفهومی ‌دینی دادند. در آیین میترا، نخستین روز زمستان به نام «خوره روز» ( خورشید روز) روز تولد مهر و نخستین روز سال نو به شمار می‌آمده است و امروزه كاركرد خود را در تقویم میلادی كه ادامه گاه شمار میترایی است و حدود چهارصد سال پس از مبدأ میلادی به وجود آمده، ادامه می‌دهد.
در برخی منابع آمده است که در سال 312 «کنستانتين کافر»، امپراطور «بيزانس» مسيحيت را دين رسمي اعلام کرد و چون براي ميلاد مسيح، تاريخ دقيقي وجود نداشت، يلدا (25 دسامبر) را تولد عيسي (ع) اعلام کرد. در قرن چهارم ميلادي براثر اشتباهي که در محاسبه ي سال کبيسه در تقويم روم (يولياني) وجود داشت، اين تاريخ به 21 دسامبر تغيير کرد. شاخه کليساي «ارامنه» اين تاريخ را نپذيرفت و روز 6 ژانويه را تولد عيسي مسيح مي داند. از این روست که ارتباطی ناگسستنی بین مسیحیت و مهرپرستی در روند تاریخی- اجتماعی این ادیان شکل گرفت و تا امروز بابا نوئل با لباس و کلاه موبدان ظاهر می شود و درخت سرو و ستاره بالای آن، روز یکشنبه یا«مهرشید» در آیین مهر، که در زبان‌ انگلیسی Sunday یا «روز خورشید» نامیده می‌شود و همچنین مراسم غسل تعمید، عید پاک و جشن‌ مهرگان همه یادگاری از کیش مهر است.
در واقع اسطوره یلدا که تنها در بین اقوام آریایی مرسوم و شناخته شده بوده و به صورت آیینی انجام ‌می‌شده، با کوچ‌های مختلف آریایی‌ها به نقاط مختلف زمین همراه با فرهنگ و زبان و آداب و رسوم شان به سرزمین‌های دیگری که امروزه آن را اروپا می‌نامیم رفته است. همین طور در پي جنگهاي پياپي ايران و روم، دين ايرانيان به «روم» راه پيدا کرد و شمار پيروان اين آيين از حد و مرز بيرون رفت. به این واسطه ارتباطی میان جشن سال نو میلادی و جشن یلدا وجود دارد. به همین جهت، جشن سال نو و كریسمس را همچون تقویم كهن سیستانی در همین هنگام برگزار می‌كنند. به روایت بیرونی، مبدأ سال شماری تقویم كهن سیستانی از آغاز زمستان بوده و جالب اینكه نام نخستین ماه سال آنان نیز «كریست» بوده است. منسوب داشتن یلدا/ میلاد به میلاد مسیح، به قرون متأخرتر باز می‌گردد و پیش از آن، آنگونه كه ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نقل كرده است، منظور از میلاد، میلاد مهر یا خورشید بوده است. همچنین جالب توجه است که برگزاری مراسم شب چله و میلاد خورشید در سنت دینی زرتشتیان پذیرفته نشده است.
ميترا (ميثَره- مهر)، خورشيد، خداي عهد و پيمان، خداي شکار، مهمترين خداي آيين باستاني ايران است که با قرباني کردن گاو، جهان را از بدن او خلق مي کند و در نبردي هميشگي با اهريمن است. به همين دليل، شب را نماد اهريمن دانسته اند. اين دوگانه باوري پس از پيدايش آيين زرتشت ادامه يافت و در آن رسوخ کرد. چنانکه در اوستا بخشي (مهريشت) به توصيف ميترا می-پردازد و شب يلدا را پيروزي اهورامزدا- خداي نيکي و نماد روز- بر اهريمن- خداي زشتي و تباهي و نماد شب- دانسته اند. اين تغيير با اينکه نقش ميترا را به اهورامزدا داده، باز هم جايگاه او را به عنوان بلندپايه ترين ايزد پس از اهورامزدا ارج مي نهد.
در مصر قديم جشن «زايش دوباره خورشيد» برگزار مي شده و پيروزي نور بر تاريکي را جشن مي گرفتند. در يونان قديم فرداي يلدا را روز «ناتاليس انويکتوس» (خورشيد شکست ناپذير) مي¬ناميدند. حتي يهوديان در اين شب جشني به نام «ايلانوت» (جشن درخت) برگزار مي کنند و همراه نيايش شمع روشن مي کنند.
باوری بر این مبنا نیز بین برخی مردم رایج بود که در شب یلدا، قارون (ثروتمند افسانه ای)، در جامه کهنه هیزم شکنان به در خانه‌ها می‌آید و به مردم هیزم می‌دهد، و این هیزم‌ها در صبح روز بعد از شب یلدا، به شمش زر تبدیل می‌شود، بنابراین، باورمندان به این باور، شب یلدا را تا صبح به انتظار از راه رسیدن هیزم شکن زربخش و هدیه خود بیدار می‌ماندند و مراسم جشن و سرور و شادمانی بر پا می‌کردند.

شب یلدا و برگزارکنندگان جشن تیرگان در تورنتو
برگزاری و نو کردن این آیین های کهن برای ما ایرانیانِ امروز و به ویژه ایرانیان مهاجر، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. مهرداد آرین نژاد مدیر اجرایی جشنواره تیرگان 2013 درباره اهمیت مراسم شب یلدا می گوید: «شب یلدا، طولانی ترین شب سال، شب تولد میترا (خورشید) است. نیاکان ما به درستی برای خورشید اهمیت بسیاری قائل بوده اند. میتراییسم ریشه در فرهنگ ایران دارد و به گذشته های بسیار دور بر می گردد. سنت ها هرچه کهن تر باشند، ریشه دارترند و نقش مهمتری در ناخودآگاه و هویت ما بازی می کنند. ملتی که به هویت خود اهمیت ندهد و آن را درست نشناسد به راحتی استثمار شده و مورد ظلم قرار می گیرد. درست مانند کسی که در بیابانی رها شده و جهت ها را نمی داند و یا زمان و تاریخ روز را گم کرده است می تواند با رفتن به مسیری اشتباه، از بین برود. اینکه چرا جشن شب یلدا در طول تاریخ باقی مانده و از بین نرفته جای تحقیق و تفحص بسیار دارد. زنده نگاه داشتن و اهمیت دادن به جشن هایی مثل یلدا ما را به هم نزدیک کرده و گردِ هم می آورد، حافظه جمعی مان را تقویت می کند و به ما کمک می کند که خود را بهتر بیابیم.»
او همچنین درباره برداشت و خاطره شخصی اش از شب یلدا عنوان می کند: «(یلدا) برای من یادآور گرد هم آمدن خانواده و فامیل و همه آنها که دوستشان داری است. شب انار و هندوانه سرخ، آجیلِ رنگ و وارنگ و قصه های بزرگترهاست. شب شادی و شور است؛ شب رفتن سیاهی و سرما و حس کردن حرارت دوباره خورشید، روزهای بلند، آمدن بهار و رویش دوباره گیاهان و گل هاست. شب یلدا شب امید است. امید به فردایی روشن تر.»
همه می دانیم که شمار بسیاری از حقایق و واقعیات تاریخی- دینی ما همچون یلدا هنوز ناشناخته باقی مانده اند. از ارزش های مهم این جشن ها و آیین ها امکان بازخوانی این اسطوره هاست برای رمزگشایی از پاره¬ای از رازهای نهفته تاریخی شان که در روایت های اساطیری آیین ها به زبانی رازگونه بازگو می شوند. چنانکه در بیان روایت آیین شب یلدا این نکته مهم تاریخی روشن می شود که چگونه دراعصار گذشته میلاد میترا (ایزد مهر) با ظهورعیسی مسیح با یکدیگردرمی آمیزد وهر دو با هم جلوه ای یگانه می یابند.

مراجع:
-1 گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ www.seemorgh.com/culture.
-2 میراث خبر، گروه فرهنگ، کیان مهر احمدی http://www.oshihan.or 3- -3 خبرگزاری فارس – اجتماعی – گردشگری و میراث فرهنگی شماره : 13900930000362.
-4 http://tiamat.blogfa.com/8910.aspx
-5 پرونده ی «علی بلوکباشی» در انسان شناسی و فرهنگ
http://anthropology.ir/node/6343



بیشتر بخوانید

ویدیو

پربازدید

کووید-19