حضور ناصر کنعانی دانشمند فیزیک، نویسنده و پژوهشگر علم و ادبیات ایران در کانادا

مصاحبه با پروفسور ناصر کنعانی: غربی ها کی و چگونه با حافظ آشنا شدند؟

پ پ پ

پروفسور ناصر کنعانی در تهران متولد شده و تحصیلاتش در علوم فلزات را در دانشگاه لئوبن اتریش و دانشگاه صنعتی برلن انجام داد. پایان نامه کارشناسی ارشد او به ابداع (Patent) روشی برای تولید آلیاژ منتهی شد. او دکترایش را در فیزیک جامدات و فوق دکترایش (Venia Legendi) در الکتروشیمی را از دانشگاه صنعتی برلن کسب کرد.

او به دعوت دانشگاه MIT و دانشگاههای فلوریدا و زکریای ترکیه مدتی به تدریس و تحقیق در آنها پرداخت.

از سال 1985 مسئولیت تحقیق و توسعه یک شرکت فرانسوی آلمانی، در کنار تحقیق و تدریس در دانشگاه صنعتی برلن را برای مدت 20 سال به عهده داشت.

پروفسور کنعانی بیش از 200 مقاله علمی و 6 کتاب درسی علمی در زمینه علوم مواد و آبکاری به انگلیسی و آلمانی تالیف کرده است.

کتابهای «پیل اشکانیان» به انگلیسی در زمینه ابداع آبکاری توسط اشکانیان Parthian Empire و «موسیقی هنری سنتی ایرانی» به آلمانی برخی از کتابهای او در زمینه تاریخ و علوم ایران هستند که چندی قبل تالیف کرده است.

در دو سال گذشته او کتابهای «محمدبن موسا خوارزمی؛ نگاهی به عصر و آثار او» به فارسی و «حافظ و دیوان او از دیدگاه غرب» به انگلیسی را که مجموعه ایست بی نظیر و غنی از منابع غربی از دستاورد های این دو دانشمند، شاعر و فیلسوف ایرانی، به دوستداران عرضه کرده.

پروفسور ناصر کنعانی

پروفسور ناصر کنعانی

پروفسور کنعانی تاکنون چندین بار به پاس فعالیتهای علمی و فرهنگی اش مورد تقدیر و گرامیداشت قرار گرفته است. از جمله نام و آثار وی از سال 1985 هر ساله در «گاهشمار دانشمندان آلمانی» و از سال 2011 در «نخستین گاهشمار دانشمندان اروپایی» ذکر می شود.
از 8 سال قبل جایزه دو سالانه «جایزه پروفسور کنعانی» به سه پژوهشگر جوان که در مقطع کارشناسی ارشد و دکترا موفق به کسب دستاوردهای چشمگیری در زمینه صنعت آبکاری و حفظ محیط زیست شده باشند، اعطا می گردد و مقالات آنها به زبانهای فارسی، انگلیسی وآلمانی در مجلات علمی به چاپ می رسد.

*******

«برتراند راسل جمله زیبایی دارد: «غرب تاکنون نتوانسته شاعری ریاضیدان، و ریاضیدانی شاعر چون خیام به جهان تقدیم کند.»

جمله فوق را دانشمند ایرانی تبار آلمانی پروفسور ناصر کنعانی در مصاحبه اخیرش با بی بی سی در معرفی خیام از دید یکی از مشاهیر غرب بیان می کند. او در مصاحبه ای که به مناسبت سفرش به کانادا با سلام تورنتو انجام می دهد برای اولین بار از قصدش برای انتشار کتاب تحقیقی دیگری، این بار درباره حکیم عمرخیام، که در آن باز از دیدگاه و منابع غربی «به دستاوردهای شگفت انگیزش در زمینه ریاضیات و اختر شناسی» پرداخته خواهد شد، سخن به میان می آورد.

خوارزمی ریاضیدان دیگر ایرانی که جهان نام او را با الگوریتم می شناسد، شخصیت دیگریست که پروفسور کنعانی با علاقه ای خاص کتابی در باره اش در بیش از ۸۰۰ صفحه تالیف و منتشر کرده است. او در همین مصاحبه با بی بی سی * می گوید علاقه اش به تحقیق در باره علوم و دانشمندان ایرانی او را از سال ۱۹۷۳ به جمع آوری منابع غربی و از زبان مشاهیر آنان در باره خوارزمی واداشت.

کتاب «پیل اشکانی» Parthian Battery به انگلیسی در زمینه ابداع آبکاری توسط اشکانیان در ۲۳۰۰ سال قبل، و کتاب «موسیقی هنری سنتی ایرانی» Traditionelle persische Kunstmusik به آلمانی از دیگر آثار او در شناساندن علوم و فرهنگ ایران زمین است.
«حافظ و دیوان او از دیدگاه غرب» Hafez and his Divan. As Viewed by the West  عنوان کتابی به زبان انگلیسی در دو جلد است که آقای کنعانی تابستان سال گذشته منتشر کرده است. او شناساندن «بخشی از فرهنگ ایرانی خود به اروپاییها تا آنجا که امکان دارد» و با تکیه بر منابع خودشان را «وظیفه اخلاقی» خود می داند.

پروفسور ناصر کنعانی هفته دوم می به دعوت مشترک کانون کانادایی مهندسین و آرشیتکت های ایرانی (مهندس) و بنیاد پریا برای برگزاری دو سخنرانی در شناساندن حافظ از دیدگاه غرب به تورنتو می آید.

مصاحبه ام با ایشان را در زیر ملاحظه می کنید:

***

مشهود ناصری: «پیل اشکانی»، «خوارزمی، نگاهی به عصر و آثار او»، و «حافظ و دیوان او از دیدگاه غرب» کتاب های تحقیقی هستند که شما دستآوردهای مشاهیر ایرانی ـ جهانی را توسط آنها و بر اساس منابع غربی به مخاطبان عمدتا غیر فارسی زبان معرفی کرده اید. انگیزه شما در این کارهای تحقیقی ـ فرهنگی بزرگ چه بوده؟

پروفسور کنعانی: من از دوران جوانی به تاریخ علم علاقه ای وافر داشتم و هر نوشته ای را که در این زمینه به دستم می رسید مشتاقانه مطالعه می کردم. در عین حال همواره از این درشگفت بودم که چرا در منابعی که در دسترس من قرار داشتند هیچگاه سخنی از دستآوردهای ایرانیان چه در دوران پیش از اسلام و چه پس از آن به میان نمی آمد. پس از آغاز به تحصیل در خارج بر آن شدم تا مطالعاتم را در این زمینه ادامه دهم و دیری نپائید که با شور و شعفی فراوان دریافتم که در منابع و مآخذ غربی بیش از حد تصور من دربارۀ کارها و ابداعات بزرگان ایرانی مطلب نوشته شده است. از اینرو مصمم شدم که بر اساس یافته ها و گفته های صاحبنظران غربی مطالب مستندی تدوین کرده و آنها را به صورت گفتاری یا نوشتاری به شنوندگان و خوانندگان خارجی و ایرانی ارائه دهم. برخی از این گفتارها و نوشتارها بعدها به صورت کتاب در خارج و یا در ایران به چاپ رسیدند که «پیل اشکانی» و «محمد بن موسا خوارزمی نگاهی به عصر و آثار او» دو نمونه از آنها می باشند. علاوه براین، مقالات جالب و پرمحتوائی را که دانشمندان اروپائی و آمریکائی دربارۀ بزرگان ایرانی چون خوارزمی، رازی، ابن سینا، خیام و غیره نوشته بودند به فارسی ترجمه کردم تا در دسترس علاقمندان فارسی زبان قرار گیرند.

3
ـ آقای کنعانی شما اول مهندس و دانشمند فیزیک بودید سپس محقق و نویسنده فرهنگی؛ نخست استاد فیزیک فلزات و سپس پژوهشگر در علوم و ادبیات ایران. آیا معرفی خیام هم که به نوعی منعکس کنندۀ توامان ریاضیات و ادب و فرهنگ زادگاهمان ایران است در برنامه کارهای آینده تان قرار دارد؟

پروفسور کنعانی: از قضا مرد ایده آل من در عالَم علم و ادب پارسی خیام است و به همین جهت در سال های گذشته بارها کوشیده ام تا او را به عنوان یک ریاضیدان و منّجم و فیلسوف که در عین حال زیباترین و پُرمغزترین رباعیات جهان را سروده است، به خارجی ها معرفی نمایم. همواره هم از این بابت تأسف خورده و هنوز هم می خورم که چرا ما ایرانی ها بر خلاف خارجی ها تنها و تنها به رباعیات او توجه می کنیم. آرزوی من این است که روزی کتابی دربارۀ او به رشته تحریر درآورم و در آن بیشتر به دستآوردهای شگفت انگیزش در زمینه ریاضیات و اخترشناسی بپردازم. چند سال پیش نیز (یعنی سالی که از سوی یونسکو به نام خیام نامگزاری شده بود) در پاریس و در مرکز یونسکو گفتاری به زبان انگلیسی ارائه دادم و در آن خاطر نشان کردم که خیام نخستین شخصی بوده که قضیه ای را در هندسه مطرح می کند که بعدها پایه و اساس هندسۀ غیراُقلیدُسی قرارگرفت، هندسه ای که اینشتین از آن برای اثبات نظریه نسبیت خود استفاده کرد. البته باید اشاره کنم که خیام این قضیـه را نآگاهانه مطـرح نمود و هیچگاه نمی توانست از پیآمدهای های تاریخساز آن تصور و خبری داشته باشد.

ـ شما در مصاحبه با بی بی سی گفتید برای دکتر مصدق احترام فراوانی قائل هستید. در همانجا گفتید که بعدها از فعال سیاسی به ناظر سیاسی متحول شدید. اگر این سؤال را بتوان در مقوله جاری گنجاند جوابش چه خواهد بود: مصدق و فاطمی های کنونی کیستند؟ به عبارت دیگر در شرایط کنونی چه افراد، گروه ها و جریاناتی را ادامه دهنده همان خط مشی و اندیشه ها ـ با فاصلۀ زمانی حدود هفتاد سال ـ در داخل و خارج ایران می دانید؟

پروفسور کنعانی: اجازه بدهید من بطور بسیار کوتاه به این پرسش پاسخ دهم زیرا مسأله غامض تر و پیچیده تر از آن است که بتوان با چند جمله آن را حل و فصل نمود. به باور من تنها راه حل واقعی برای رهائی از نابسامانی های کشورمان تأمین و استقرار و اِعمال حقوق بشر به معنای واقعی و گستردۀ این مقوله سیاسی ـ اجتماعی است. چرا؟ زیرا اگر سخن از استقرار دموکراسی در ایران باشد (که معمولا همین طور است) در آن صورت باید پرسید کدامین یک از نظام های دموکراتیکی که در حال حاضر در جهان موجود می باشند، در مد نظر است؟ در حالیکه حقوق بشر بر خلاف نظام دموکراتیک انواع و اقسام گوناگونی نداشته و دارای مبانی و موازین بسیار روشنی می باشد. از این گذشته در بسیاری از کشورهای دموکراتیک یا به اصطلاح دموکراتیک جهان هم همواره و همیشه حقوق بشر و عدالت اجتماعی مراعات نمی شوند، از جمله اینکه تساوی حقوق زن و مرد به معنای واقعی کلمه هنوز هم در این کشورها تحقق نیافته است. به باور عمیق من، ملت ما بیش از هرچیز نیازمند امنیت سیاسی و رفاه اجتماعی است و این ها از جمله موارد و آمالی می باشند که تنها و تنها بر اساس اصول و موازین حقوق بشر قابل تأمین و اجرا هستند.

ـ جامعه ایرانی تبار در کانادا با جمعیتی حدود ۳۰۰ هزار نفر به مراتب جوانتر از جامعه ایرانی تبار در آلمان است. برخی معتقدند که حس تعلق به جامعه جدید در گروه اول بیشتر از گـروه دوم مـی باشد. شمـا چطور فکر می کنید و چه خصوصیات ارزشمند و برجسته ای در نگاه اول از این دو گروه مهاجران به نظر شما میرسند؟

برخی از کتاب های علمی ـ فنی (سمت راست) تعدادی از کتابهای پروفسور کنعانی به زبانهای آلمانی، روسی، ژاپنی و فارسی ترجمه شده اند. تعدادی دیگر از ترجمه ها از زبان انگلیسی دربارۀ دانشمندان بزرگ ایران شناس، ابزار نجومی رصدخانه مراغه (ویژه نامه خواجه نصیرالدین طوسی ٢٠٠۱)، عمر خیام و معماری (ویژه نامه عمر خیام ٢٠٠٢)، نگاهی دیگر به زیج خوارزمی (ویژه نامه تاریخ علم ٢٠٠٥)، تاریخچه علم احکام و نجوم (ویژه نامه تاریخ علم ٢٠٠۷) است.

برخی از کتاب های علمی ـ فنی:  تعدادی از کتابهای پروفسور کنعانی به زبانهای آلمانی، روسی، ژاپنی و فارسی ترجمه شده اند. تعدادی دیگر از ترجمه ها از زبان انگلیسی دربارۀ دانشمندان بزرگ ایران شناس، ابزار نجومی رصدخانه مراغه (ویژه نامه خواجه نصیرالدین طوسی ٢٠٠۱)، عمر خیام و معماری (ویژه نامه عمر خیام ٢٠٠٢)، نگاهی دیگر به زیج خوارزمی (ویژه نامه تاریخ علم ٢٠٠٥)، تاریخچه علم احکام و نجوم (ویژه نامه تاریخ علم ٢٠٠۷) است.

پروفسور کنعانی: البته پاسخ درست و مطابق با واقعیات عینی به این پرسش نیاز به تحقیقات گسترده ای دارد که من به آنها نپرداخته ام و اطلاعی هم از آنها ندارم. از این گذشته، بخش بزرگی از پندارها و رفتارهای ایرانیان در جوامع خارج بطور اعم و در کشورهائی چون کانادا و آلمان بطور اخص تابع عوامل گوناگونی مانند فرهنگ و تربیت خانوادگی و اجتماعی آنها و ویژگی های فرهنگی ـ اجتماعی کشورهای خارجی می باشند. در نتیجه نمی توان این پندارها و رفتارها را در یک قالب همگون ریخت و یا مشمول یک قانونمندی کلی دانست.

آنچه که من شخصاً بدان پایبند هستم این است که فرهنگ ایرانی و زبان فارسی کیستی و چیستی و به عبارت دیگر تمامی هویت مرا تشکیل می دهند و از اینرو آنها را بسیار گرامی میدارم. در عین حال به این واقعیت وقوف و اشراف دارم که فرهنگ ایرانی که من از آن سخن می گویم از یکسو میراث های بسیار گرانقدری در خود نهان دارد که باید با جان و دل در حفظ آنها کوشید ولی از سوی دیگر فراگیرنده برخی آداب و رسوم و سُنن ناشایستی هست که باید از آنها گریز داشت و کوشید تا آن پلشتی ها کنار گذاشته شوند. این فرهنگ در درازنای تاریخ همواره با فرهنگ های دیگر در داد و ستد بوده و هنوز هم هست و خواهد بود؛ از آنها عناصر خوب و بد دریافت داشته و به همین منوال هم در آینده رفتار خواهد کرد، چه ما بخواهیم و چه نخواهیم. چرا؟ زیرا هر فرهنگی بالفطره تغییرپذیر و یا به عبارت دیگر تابع جبر تاریخ است. لیکن می توان و می باید به یاری خرد و عقل و شعور این تغییرپذیری در ماهیت فرهنگ را هدایت نمود و سمت و سو بخشید.

سخنرانی تورنتو

ـ شما دو برنامه سخنرانی در اواسط ماه مِی در تورنتوی بزرگ دارید. چه صحبتی با خوانندگان سلام تورنتو دارید و چه نتایجی را از این دو مراسم انتظار دارید؟

پروفسور کنعانی: در سخنرانی نخست که طبق قرار قبلی به زبان انگلیسی صورت خواهد گرفت، کوشش خواهم کرد تا چهره ای هرچند ناروشن و مه آلود از حافظ به شنوندگان انگلیسی زبان ارائه دهم «غیر از این هم ممکن نیست »، و در همین راستا رمز و سحر شعر او را از زبان چند تن از عاشقان انگلیسی زبانش بیان نمایم.

در سخنرانی دوم که به زبان فارسی و در مکان «بنیاد پریا» اجرا خواهد شد، مایلم برخی از اندیشه های حافظ را با شنوندگان هم زبانم در میان بگذارم. صحبت من با «سلام تورنتو» این است که عجز سخن من در مقابل اعجاز سخن حافظ سبب خواهد شد که هر دو گفتار چیزی جز نور و پرتوی بسیار ضعیف برای شنوندگان و بینندگان به ارمغان نیاورند. از ته دل امیدوارم که بتوانم حداقل همین یک ذرّه را به آنها تقدیم نمایم.
5ـ چگونه شد که شما تصمیم گرفتید کتابی تحت عنوان «حافظ و دیوان او از دیدگاه غرب» در هشتصد صفحه به رشته تحریر درآورید و بازتاب این کتاب تاکنون چه بوده است؟

پروفسور کنعانی: مطالعات و پژوهش هائی که من در طی سالیان دراز دربارۀ بازتاب شعر فارسی در ادبیات غرب (بهتر است دقیق تر بگویم در ادبیات آلمان و انگلستان و تا حدودی در ادبیات ایتالیا) انجام داده ام این نکته را بر من روشن ساخته که شعرا و ادیبان این کشورها با پیروی از عقل و شعور خود در مقابل عظمت فردوسی و شاهنامه جاویدان او سر به احترام فرود می آورند، در رویاروئی با خیام و دستآوردهای او در علم و ادب دستخوش حیرت و شگفتی می شوند، هنگام آشنائی با مولانا غرق در عالم عرفان او می گردند، سعدی را به خاطر گفته های حکیمانه و فاضلانه اش می ستایند، ولی به حافظ که می رسند تو گوئی دست از پیروی از عقل و شعـور برداشتـه، عاشقانه شیفته و فریفته او می شوند. من از خود می پرسیدم که غربی ها کی و کجا و چگونه برای نخستین بار با حافظ آشنا شدند و راز و سّر این شیفتگی آنها نسبت به حافظ در چیست، آنهم از سوی مردمانی که حتـی هنگامی که از احساسات خود تبعیت می کنند عقل و شعور خود را از یاد نبرده و آنها را نیز به همراه می برند؟ برای یافتن پاسخ به این پرسش ها بود که این کتاب نوشته شد و در سپتامبر سال گذشته انتشار یافت. به گفته ناشر آلمانی (Königshausen & Neumann)، این کتاب در این مدت کوتاه از مقبولیتی برخوردار شده است که نه او و نه من انتظارش را نداشتیم.

***

* به عبارت دیگر: گفت و گوی ۲۷ دقیقه ای بی بی سی با ناصر کنعانی که در 14 فوریه 2017 منتشر شد.

Loading Facebook Comments ...