دو چهره الهام بخش از زنان ایرانی مریم میرزاخانی و فرزانه شرفبافی

پ پ پ

در هفته گذشته و به فاصله چندروز دو خانم ایرانی، موضوع خبر اکثر رسانه های فارسی زبان و بسیاری از رسانه های جهان شدند.

مریم میرزاخانی و فرزانه شرفبافی هر دو تحصیل کرده دانشگاه صنعتی شریف در رشته های ریاضی و مهندسی مکانیک هستند. بدون آنکه رابطه ای ملموس بین این دو دانشمند متصور باشد اما دانش آموختگان دانشگاه شریف به خوبی می دانند که ساختمانهای دو دانشکده ریاضی و مهندسی این دانشگاه در همجواری یکدیگر و به هم متصل هستند.

درگذشت تاثرانگیز پروفسور میرزاخانی 40 ساله اولین زن دریافت کننده برترین جایزه ریاضیات دنیا در ۱۴ جولای، و انتخاب امیدوارکننده دکتر شرفبافی 44 ساله به سمت اولین سرپرست زن «ایران ایر» قدیمی ترین شرکت هواپیمایی خاورمیانه با بیش از 10 هزار پرسنل در ۱۱ جولای، قابل تامل است.



آگهی

مریم میرزاخانی که در دوران دانش آموزی اش مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی سالهای 1994 هنگ کنگ و 1995 کانادا را با نمره کامل به دست آورده بود پس از دریافت مدرک کارشناسی در رشته ریاضی، دکترای خود را در سال 2004 از دانشگاه هاروارد کسب کرد و از سال 2008 در دانشگاه استنفورد به تدریس و پژوهش پرداخت.

فرزانه شرفبافی اما در ایران در دانشگاه شریف باقی ماند و پس از تکمیل کارشناسی مهندسی مکانیک با گرایش هوافضا با رتبه اول، و سپس کارشناسی ارشد، اولین زنی بود که دکترای خود را در این رشته از این دانشگاه کسب کرد و به تدریس دوره های آموزشی تعمیر و نگهداری هواپیما در هواپیمایی هما پرداخت.

از آن پس همواره به میزان مسئولیتهای شرفبافی در این شرکت دولتی افزوده شد. او تا قبل از انتخابش برای سرپرستی هما، تنها زن عضو هیئت مدیره این سازمان بود.

خصوصیت چشمگیر مشترک این دو، الهام بخشی آنها برای میلیونها دختر و زن و برای آینده ای روشنتر است.

گرچه دست روزگار با تحمیل مرگ زود هنگام، «ستاره ای را به زمین» کشید، دنیایی را از نبوغ و اندیشه هایش، آناهیتای ۶ ساله را از داشتن مادر و جامعه بزرگ ایرانیان داخل و خارج ایران را از داشتن و بالیدن به چنین فرهیخته نابغه ای محروم کرد اما «باز این آسمان غم زده غرق ستاره هاست».

در این مورد مارک تسیر ـ لاوینی Marc Tessier-Lavigne رئیس دانشگاه استنفورد که بسیاری از فارغ التحصیل های دانشگاه شریف در آنجا یا ادامه تحصیل و یا تدریس می کنند، گفته: «مریم بسیار زود از دنیا رفت، اما تاثیر زندگی او الهام بخش هزاران زنی ست که ریاضیات و علوم را دنبال خواهند کرد.»

فرزانه شرفبافی همچنان الهام بخش دختران و زنان جامعه ایران خواهد بود. برای دختران و زنانی که به دلایل بسیار، از حضور موثرشان در بسیاری از تصمیم گیریهای کلان اجتماعی ممانعت میشود، شاید روزی او بتواند به عنوان نماینده نیمی از جامعه در هیات دولتی که تمام اعضای آن مرد هستند به عنوان یک وزیر زن حضور پیدا کند.

تاثیر مریم میرزاخانی بانوی نابغه ریاضیات ایران بر عالم سیاست؛ در حالیکه در طول زندگیش از آن بدور بود. انتشار تصویر بدون پوشش اسلامی وی در صفحات اول اکثر رسانه های ایران در حالیکه آنها موظف به منع اینکار هستند.

تاثیر مریم میرزاخانی بانوی نابغه ریاضیات ایران بر عالم سیاست؛ در حالیکه در طول زندگیش از آن بدور بود. انتشار تصویر بدون پوشش اسلامی وی در صفحات اول اکثر رسانه های ایران در حالیکه آنها موظف به منع اینکار هستند.

***

دکتر مریدی: قرار بود پروفسور میرزاخانی به تورنتو بیاید
همزمان با پخش خبر درگذشت مریم میرزاخانی از دکتر رضا مریدی وزیر پژوهش های علمی انتاریو بیانیه ای دریافت کردیم که در زیر مشاهده می کنید:

«مریم میرزاخانی یکی از نام آوران ریاضی عصر حاضر این جهان را بدرود گفت. وی در زمره ریاضی دانهای بنام ایران همچون محمد خوارزمی، حکیم عمر خیام، محسن هشترودی و مهران باستی است که با دریافت جایزه مشهور فیلدز Fields به عنوان اولین زن در جهان و اولین ایرانی تاریخ ساز شد.

از آنجا که در رشته ریاضی جایزه نوبل داده نمی شود، جایزه فیلدز Fields که بیش از 80 سال از معرفی آن می گذرد در محافل علمی جهان به عنوان معادل جایزه نوبل در ریاضی شناخته می شود که هر چهار سال یک بار به حـداکثر 4 ریاضیدان بنام زیر چهل سال اهدا می شود. این جایزه توسط پروفسور چارلز فیلدز Charles Fields ریاضیدان مشهور کانادایی و پروفسور دانشگاه تورنتو در سال 1936 تاسیس شده است.

به دعوت انستیتوی فیلدز که در دانشگاه تورنتو مستقر است، هر سال یکی از برندگان جایزه فیلدز به تورنتو آمده و ضمن ایراد یک سِری سخنرانـی، طی مراسمی از آنان قدردانی می شود. در سالهای اخیر اینجانب به عنوان وزیر علوم افتخار حضور در این مراسم را داشته ام. قرار بود پروفسور مریم میرزاخانی در پاییز سال 2018 در این برنامه حضور یابد و اینجانب و قطعا جامعه ایرانی تورنتو مشتاق دیدار ایشان بودیم که متاسفانه قهر طبیعت مانع از آن شد.

وی از میان ما به دیدار باقی شتافت.

روانش شاد ـ راهش پایدار
رضا مریدی
۱۵ جولای ۲۰۱۷

واکنش سازمانهای مختلف
در پیام هیات مدیره انجمن دانشگاه صنعتی شریف (سوتا) ضمن پیشنهاد ثبت روز تولد مریم میرزاخانی در تقویم دانشگاه شریف، آمده است:
«درگذشت مریم میرزاخانی نابغه نامدار ریاضی، موجب تاثر و ناراحتی بسیاری در ایران و جهان شد. دانشمندی متواضع که با رفتنش اگرچه ستاره ای در جهان خاموش شد اما آثار تلاش و دانشش تا سالیان و قرنها ماندگار است.»

شاخه تورنتوی انجمن دانشگاه صنعتی شریف نیز «ضمن تسلیت برای ضایعه دردناک» در بیانیه ای گفته: «مریم میرزاخانی، نابغه ایرانی ریاضی بعد از دست و پنجه نرم کردن با سرطان امروز درگذشت. مریم میرزاخانی متولد 13 اردیبهشت 1356 تهران، در سال 2014 به خاطر کاربر «دینامیک و هندسه سطوح ریمانی و فضاهای پیمانه ای آنها» برنده مدل فیلدز شد*.»

مریم میرزاخانی

مریم میرزاخانی

دانشگاه صنعتی شریف در سایت خود پیام های تسلیت مقامات سیاسی و علمی ایرانی را به مناسبت درگذشت مریم میرزاخانی آورده است. در این سایت در پیام دکتر حسن روحانی رئیس جمهور ایران آمده:
«درخشش بی نظیر این دانشمند خلاق و انسان متواضع که نام ایران را در مجامع علمی جهانی طنین انداز کرد، نقطه عطفی در معرفی همت والای زنان و جوانان ایرانی در مسیر کسب قله های افتخار و عرصه های گوناگون بین المللی بود.»

معصومه ابتکار معاون رئیس جمهور و جواد ظریف وزیر خارجه ایران از جمله 14 وزیر و مسئولان سازمانهای علمی و فرهنگی دیگر ایران هستند که پیامشان در این سایت آورده شده است.

سفارت فرانسه در تهران نیز از درگذشت «نخستین زن دریافت کننده مدال فیلدز» ابراز غم و اندوه کرد.

کنگره ایرانیان کانادا نیز به این تراژدی واکنش نشان داده است:
«کنگره ایرانیان کانادا صمیمانه ترین تالمات و همدردهای خود را با جامعه جهانی متاثر از این واقعه ابراز می کند و برای خسران درگذشت تراژیک مریم میرزاخانی، ریاضی دان بنام ایرانی، سوگوار است.»

کانون مهندس نیز با ارسال بیانه ای به این «رخداد تلخ» واکنش نشان داد و به «همه اعضای کانون و دیگر جوامع علمی، فنی و ادبی تسلیت» گفت:
«خبر از دست دادن بزرگان علم و ادب کشور همیشه مایه اندوه و ناراحتی مردم ایران بویژه دوستداران علم و اندیشه است. این اندوه زمانی صد چندان میشود که این بزرگان در عرصه های بین المللی مایه مباهات و غرور ما ایرانیان باشند. درگذشت مریم میرزاخانی در سن ۴۰ سالگی با آن همه دست آورد بی نظیر جهانی در علم ریاضیات، بی شک ضایعه ای سنگین نه تنها برای جامعه ایرانیان بلکه برای کل جامعه جهانی است.»

بسیاری از رسانه های جهانی از جمله آسوشیتدپرس، CNN ،BBC ،NBC، اشپیگل، هارتز، الجزیره، گاردین،… به انعکاس خبر درگذشت «نابغه‌ی اعداد» پرداختند.

در کانادا، کندین پرس با یکروز تاخیر، یکشنبه 16 جولای در گزارشی درگذشت مریم میرزاخانی را گزارش کرد. این گزارش که در CBC و سایر رسانه ها منعکس شده درباره احساس میرزاخانی از کارهای خودش و از زبان او، چنین نقل می کند:
«(کار من) همانند گم شدن در یک جنگل و تلاش کردن در گرد آوردن تمام دانش خود برای یافتن راه حلی ست که به همراه کمی شانس، راهی برای خروج پیش پای شما قرار دهد.»

***

*  در گروه تلگرام، مطلبی به اشتراک گذاشته شد که بطور خیلی ساده، تحقیق مریم میرزاخانی بر روی سطوح ریمانی که منجر به جایزه فیلدز به ایشان شد، را توضیح می‌داد. منبع نوشته ظاهرا احمد یعقوبی است که عینا در اینجا باز نشر میشود:

برای اینکه بدانیم چرا پروفسور میرزاخانی جایزه فیلدز را گرفت، باید کمی اطلاعات هندسی دوره دبیرستانی را بیاد بیاوریم. نترسید! قول می دهیم سراغ فرمول ها نرویم.

اول از هندسه اقلیدوسی شروع كنيم. در بازه‌ای از زمان تعداد قضیه ها و قانونها و قواعد ریاضی خیلی زیاد شده بود و مسلماً همه با هم ربط داشتند. ولی یک سری قواعدی هم بودند که اصولاً قابل اثبات نبودند، هر چند خیلی واضح بنظر می‌رسیدند. در جستجوی اینکه کدام قانون با کدام قانون دیگر در ارتباط است و کدام یک از دیگری نتیجه گرفته میشود؛ ریاضیدانها به ۵ اصل رسیدند که قابل اثبات نبودند و از یکدیگر نتیجه گرفته نمی‌شدند و معروف به اصول اولیه هندسه اقلیدوسی شدند:

۱. مابین دو نقطه فقط یک خط راست میتوان رسم کرد
۲. یک پاره خط را می توان از هر دو طرف تا بینهایت ادامه داد
۳. از هر نقطه میتوان یک دایره با شعاع دلخواه رسم کرد
۴. همه زوایای قائمه با هم برابرند.
۵. از هر نقطه خارج یک خط فقط یک خط موازی با خط اول می توان رسم کرد

هیچکدام از اینها را نمی‌توان به تنهایی اثبات کرد و توسط بقیه قوانین هم قابل اثبات نبودند، ولی فقط با استفاده از همین ۵ اصل کل مباحث ریاضی آن زمان قابل اثبات بود. یک ریاضیدان آلمانی بنام ریمان تصمیم گرفت این ۵ اصل را کمتر کند، یعنی یکی از آنها را با استفاده از بقیه اثبات کند، تلاش زیادی کرد ولی موفق نبود. در همین هنگام در روسیه هم یک ریاضیدان دیگر بنام لباچوفسکی روی همین مسئله کار کرد. تمام تلاشهای اولیه این دو به جایی نرسید، ولی هردو، ایده ی تقریبا مشترکی را دنبال کردند. هردو اصل پنجم رو کنار گذاشتند و سعی کردند تمام قضایا در هندسه اقلیدوسی را بدون آن حل کنند. نتیجه جالب این بود که اجبارا به یک اصل جانشین برای اصل پنجم نیاز پیدا کردند. لباچوفسکی گفت از نقطه خارج خط دو یا تعداد بیشمار خط موازی می توان رسم کرد و ریمان گفت اصلاً نمی توان خطی موازی رسم کرد. این شروع ایجاد دو هندسه کاملا متفاوت با هندسه اقلیدوسی بود.

ولی کاربرد هندسه ریمانی چه بود؟ کاربرد اکتشافات ریاضی معمولا سالها بعد از کشف مشخص میشود. حدود ۷۰ سال بعد از ریمان، اینشتین خیلی خوشحال بود که ریمان این هندسه را قبلا فرموله کرده و او می تواند از آن استفاده کند. خود ریمان هیچ تصوری از کاربرد هندسه جدیدش نداشت. هندسه لباچوفسکی هنوز هم کاربرد چندانی ندارد. ولی فیزیک نسبیت بدون هندسه ریمان امکان پذیر نیست.

تخصص پروفسور میرزاخانی هندسه ریمان است. خصوصا محاسبه سطح و حجم اشکال ریمانی یا بهتر بگویم اشکالی که در فضای چهار بعدی خم شده اند.

خوشبختانه نصف هندسه دبیرستانی در مورد محاسبه مربع، مستطیل، دایره، ذوزنفه و غیره هست. یعنی وقتی شکل ما قابل محاسبه باشد فقط یک فرمول لازم داریم تا سطح آن را بگوییم. تا اوایل قرن هجده محاسبه دقیق سطوح محصور بین منحنی ها کار سخت و طاقت فرسایی برای ریاضیدانان بود. ولی بزرگترین ریاضیدان تمام قرون «لایب‌نیتز» ابزار جدیدی بوجود آورد که به «بینهایت کوچکها» معروف است. ایده ساده بود و محاسبات ریاضی آن با نبوغ لایب نیتز تکمیل شد. برای محاسبه سطح زیر منحنی کافیست آن را بصورت نوارهای نازک درآورد و هر تکه را مثل یک مستطیل محاسبه کرده و در نهایت آنها را با هم جمع کنیم. اگر چه وقتی تعداد نوارها محدود باشد دقت محاسبه هم کم است ولی اگه تعداد نوارها را بینهایت فرض کنید محاسبه دقیق است. از این روش نه تنها برای محاسبه سطح بلکه برای محاسبه حجم هم می توان استفاده کرد. تنها چیزی که لازم داریم فرمول دیواره های شکل یا جسم است. این روش را به نام انتگرال و انتگرال‌های دوگانه و سه‌گانه می‌شناسیم.

اشکال کار در محاسبه سطح این اشکال اینجا بود که بیشتر سطوح ریمانی فرمول مشخصی برای دیواره و مرز ندارند. آنها توسط مشخصات عمومی تعریف می شوند. می توانید حدس بزنید محاسبه این سطوح همانقدر برای ریاضیدانان قرن بیستم طاقت فرسا است که اوایل قرن هجده برای ریاضیدان های آن زمان محاسبه سطح محصور سخت بود. در حقیقت می توان کار پروفسور میرزاخانی را با کار لایب‌نیتز مقایسه کرد. ایده پروفسور میرزاخانی این بود که روی این سطوح می توان هذلولی‌ها یا مقاطع مخروطی ترسیم کرد و این‌ها کل سطح را می پوشانند و چون می‌توان آنها را محاسبه کرد، پس سطح این شکل‌های ریمانی هم قابل محاسبه هستند. خوبی این روش این است که فرمول هذلولی ها یا مقاطع مخروطی “رکورزیو” است ، یعنی یک فرمول با تغییرات کوچک برای همه آنها. همانگونه که لایب‌نیتز محاسبات سطوح محصور بین منحنیها را برای ریاضیدانان قرن هجده و تمام اعصار بعد از خود بسیار آسان کرد پروفسور میرزاخانی هم روشی در اختیار ریاضیدانان قرن بیست و یکم قرار داد که بتونند براحتی به محاسبه سطوح ریمانی بپردازند.

محاسبه سطوح ریمانی کاربرد فراوانی در دینامیک و فیزیک نوین دارد.

Loading Facebook Comments ...

اولین نظر دهنده باشید